Op 1 juli 1661 liet Johan de Witt een concept-bedankbrief opstellen, vermoedelijk door een klerk, als reactie op een brief die Elizabeth Stuart, de zus van koning Karel I en tante van Karel II, hem op 14/24 juni 1661 vanuit Londen had gestuurd. Tussen De Witts bewaarde conceptbrieven bevindt zich nóg een conceptversie van deze brief, maar dit keer volledig in zijn eigen handschrift. Kennelijk vond hij de brief belangrijk genoeg om hem persoonlijk uit te schrijven voordat hij in het net werd overgeschreven en verstuurd.
Elizabeths neef Karel II was in 1660 in ere hersteld en werd op 23 april 1661 in Westminster Abbey, Londen, gekroond tot koning van Engeland, Schotland en Ierland. De ceremonie vond plaats op St. George’s Day, bijna een jaar na de Restauratie van de monarchie in mei 1660. Om de basis te leggen voor een nieuwe relatie tussen het Stuart-koningschap en de Nederlandse Republiek, stuurde de Staten-Generaal in november 1660 een officieel gezantschap met de zogeheten Dutch Gift – een waardevol geschenk ter waarde van 600.000 gulden om de diplomatieke banden te versterken.
Ook De Witt achtte het van groot belang om persoonlijk te onderstrepen hoe hoog hij de nieuwe koning achtte. In zijn brief bedankt De Witt Elizabeth Stuart voor haar eerdere schrijven, waarin zij benadrukt dat zij haar best had gedaan om De Witts goede bedoelingen over te brengen aan koning Karel II. In zijn antwoord verzekert De Witt op zijn beurt dat de koning zou merken dat er niemand ter wereld was die met meer toewijding en ijver werkte aan het bevorderen van zijn belangen dan hijzelf. Hij benadrukt dat hij de koning gedurende zijn hele leven met de diepste eerbied en toewijding zal dienen. Dat de toekomst anders zou uitwijzen, kon op dat moment nog niemand voorzien.
Kort daarna zond Elizabeth Stuart de raadpensionaris nog een brief waarin ze hem waarschuwde voorzichtig te zijn in zijn handelswijze. Ze liet in beleefde bewoordingen doorschemeren dat zijn manier van opereren het risico met zich meebracht om opnieuw in oorlog te raken met Engeland. Deze brief wordt besproken door Nadine Akkerman, biograaf van Elizabeth Stuart, en is opgenomen in het boek Vrouwen rondom Johan de Witt. De invloed die Elizabeth Stuart had op de Engelse koning – en hoezeer De Witt zich daarvan bewust was – onderstreept opnieuw de cruciale rol die vrouwen speelden in de politieke verhoudingen van die tijd.
Een saillant detail: in de eerste conceptversie van de brief heeft Abraham de Wicquefort – die vaak De Witts Franse brieven opstelde en wiens handschrift goed herkenbaar is – aan het eind genoteerd: ‘Men kan dames nooit genoeg eer bewijzen, vooral niet die van zo’n hoge afkomst’. Toch heeft De Witt deze opmerking in zijn eigen conceptversie niet overgenomen.
Ineke Huysman, 8 maart 2025