Over de Grand Tour van Johan en Cornelis de Witt hebben we op deze website al vaker geschreven. Tussen oktober 1645 en juli 1647 reisden de broers door Frankrijk, Zwitserland en Engeland. Johan hield onderweg een reisjournaal en een kasboek bij, waardoor we hun tocht van dag tot dag kunnen volgen. We weten waar ze sliepen, waar ze hun geld aan uitgaven en welke steden, kastelen en kerken ze bezochten.
Maar wat deden de broers eigenlijk wanneer ze eenmaal ergens waren aangekomen? Een kijkje naar hun verblijf in Noord- en Midden-Frankrijk levert een heel gevarieerd beeld op. Ze bekeken beroemde monumenten, bezochten familie en andere landgenoten, gingen naar de kerk, namen lessen, studeerden, voeren over de Loire en lieten zich allerlei merkwaardigheden aanwijzen.
Kijken en contacten leggen
Hun eerste langere verblijf in Frankrijk was in Rouen. Johan en Cornelis arriveerden er op 21 oktober 1645 en namen hun intrek in de herberg A la Ville d’Anvers. Daar begonnen ze meteen met wat ze de komende maanden voortdurend zouden doen: dingen bekijken. Ze bezochten de grote paardenmarkt, zagen een processie van magistraten en soldaten en bekeken het oude kasteel. Ook beklommen ze de torens om de beroemde klok George d’Amboise te zien. Johan noteerde nauwkeurig dat deze 43.000 pond woog en dat alleen de klepel al 1.140 pond zwaar was. Zulke cijfers interesseren hem opvallend vaak. Op zondag huurden de gereformeerde broers een paard en reden ze naar het nabijgelegen Quevillon, waar zij een ‘predicatie van onse gereformeerde religie’ bijwoonden. In Rouen kochten ze bovendien een landkaart, een Franse reisgids en enkele boeken.
Parijs vormde tijdens de Grand Tour een soort vaste uitvalsbasis. Johan en Cornelis verbleven er drie keer. De eerste keer kwamen ze op 26 oktober 1645 aan en bleven er bijna twee weken. Ze bezochten onder meer het Louvre en het Palais du Luxembourg en zagen er de jonge Lodewijk XIV, koningin-moeder Anna van Oostenrijk, kardinaal Mazarin en de prins van Condé. Veel langer duurde hun tweede verblijf, van 10 oktober 1646 tot 22 maart 1647. Ruim vijf maanden overwinterden ze in Parijs, waar ze lessen namen, kleding lieten maken, contacten onderhielden en via bankier Johan Hoeufft geld opnamen. Ten slotte keerden ze van 14 tot 29 mei 1647 nog eenmaal terug, voordat ze via Calais naar Engeland vertrokken. Alles bij elkaar brachten de broers daarmee ruim zes maanden van hun bijna twee jaar durende reis in Parijs door. Een (online) audiotour door Parijs toont de plaatsen waar Johan en Cornelis de Witt en hun tijdgenoten in Parijs verbleven.
Na hun eerste verblijf in Parijs trokken ze verder naar het zuiden. Via Étampes en Toury bereikten zij op 8 november Orléans. De stad was beroemd om haar universiteit en trok veel buitenlandse studenten, maar Johan en Cornelis kwamen hier niet om te studeren. Ze bekeken de bibliotheek, verschillende kerken en kloosters en stapten twee dagen later alweer op een boot naar Blois. Vervoer over het water was een belangrijk onderdeel van hun tocht door Midden-Frankrijk. Waar het kon, maakten de broers gebruik van de rivieren. Zo konden ze grote afstanden afleggen zonder voortdurend paarden te hoeven huren, al waren ook boten afhankelijk van stroming, waterstand en weer.
In Blois zien we weer een andere kant van hun reis. Daar bezochten Johan en Cornelis natuurlijk het beroemde kasteel, maar minstens zo belangrijk waren de mensen die zij ontmoetten. Op de avond van hun aankomst dineerden ze bij hun ‘neve’ Willem van Beveren, afkomstig uit een Dordtse regentenfamilie. De volgende dag aten ze bij andere landgenoten en die avond ontvingen ze zelf gasten uit het kleine Hollandse netwerk ter plaatse. Een Grand Tour draaide ook om contacten. Familieleden, bankiers, diplomaten, studenten en andere reizigers hielpen elkaar aan introducties, geld, informatie en gezelschap.
Wonderen, lessen en ontspanning
Hun gereformeerde achtergrond weerhield de broers er allerminst van katholieke heiligdommen te bezoeken. Integendeel. In en rond Tours bekeken zij het klooster van Franciscus van Paola, een heilige over wie de wonderlijkste verhalen de ronde deden. Hij zou zieken hebben genezen, doden tot leven hebben gewekt en op zijn mantel de zee zijn overgevaren.
Ook elders bekeken Johan en Cornelis relieken. Voorwerpen die zij als protestanten bepaald niet als heilig zullen hebben beschouwd, waren blijkbaar toch te intrigerend om over te slaan. Hun journaal staat vol met formuleringen als ‘men zegt’ en ‘zij zeggen’. Johan laat daarmee de waarheid van de verhalen zorgvuldig in het midden. Nieuwsgierig was hij ondertussen wel. In Loudun bezochten de broers zelfs Jeanne des Anges, de beroemde non die bezeten zou zijn geweest en op wier hand tijdens een duiveluitdrijving de namen van Jezus, Maria en Jozef verschenen zouden zijn.
Saumur bood juist weer iets vertrouwds. De stad had een grote hugenotengemeenschap en een vermaarde protestantse academie. Voor Nederlandse reizigers was het een populaire verblijfplaats waar men Frans kon leren en lessen kon nemen in paardrijden, dansen en schermen. Johan en Cornelis kwamen er tijdens hun reis drie keer.
In Angers veranderden de broers voor enkele maanden van reizigers in studenten. Op 22 december 1645 legden zij examen af voor het licentiaat in de rechten. Johan betaalde 102 gulden aan de rector voor hun promotie. Twee gulden extra zorgde ervoor dat de diploma’s bij hun pension werden bezorgd. Maar daarmee was hun opleiding bepaald niet voltooid. Ze namen les bij een schermmeester en een dansmeester. Ze kochten nieuwe kleding en laarzen en betaalden geregeld de barbier en de wasvrouw. Ook was er tijd voor ontspanning: ze kochten speelkaarten, gingen naar optredens van komedianten en speelden malie, een balspel dat enigszins aan het hedendaagse croquet doet denken.
Soms waren Johan en Cornelis gewoon echte toeristen. In Amboise betaalden ze vijf stuivers om het beroemde kasteel te bezichtigen. Ze zagen er onder meer de enorme ronde torens met een brede, langzaam oplopende weg waarlangs paarden en rijtuigen naar boven konden. Het kasteel was toen al gedeeltelijk ontmanteld en had niet meer de luister uit de tijd van Karel VIII en Frans I. Ook daar kregen ze weer een plaatselijke curiositeit voorgeschoteld: een buitengewoon groot hertengewei, dat volgens hun gids driehonderd pond zou wegen. Johan noteerde er voor de zekerheid bij: ‘so sij seggen’.
Dat kleine voorbehoud past misschien wel goed bij de manier waarop de jonge Johan gedurende de hele reis keek. Hij wilde weten wat er te zien was, hoe groot of zwaar iets was, wat mensen erover vertelden en wat het kostte. Het reisjournaal en kasboek laten zo een heel andere Johan en Cornelis de Witt zien dan de mannen die we uit hun latere politieke leven kennen. In Frankrijk waren het nog twee jonge reizigers die een kerk bezochten, een boot namen, bij familie gingen eten, hun diploma haalden, naar het toneel gingen en zich over een enorm hertengewei verbaasden.
Een deel van die plaatsen is bijna vier eeuwen later nog altijd te bezoeken. Tijdens een komende reis van Historizon naar Parijs en de Loire volgen we Johan en Cornelis opnieuw naar onder meer Parijs, Tours, Angers, Blois, Amboise en Orléans.
Ineke Huysman, 24 juli 2026