Wie onderzoek doet naar de geschiedenis van de Nederlandse Republiek vanaf het einde van het Twaalfjarig Bestand in 1621 tot omstreeks 1670, kan eigenlijk niet om Lieuwe van Aitzema heen. Zijn omvangrijke Saken van Staet en Oorlogh is een van de belangrijkste contemporaine bronnen voor deze periode. Aitzema schreef over zijn eigen tijd, kende veel van de hoofdrolspelers en had toegang tot een enorme hoeveelheid officiële en soms ook geheime informatie.
Dat betekent niet dat alles wat hij schrijft zonder meer voor waar moet worden aangenomen. Aitzema keek met zijn eigen, soms behoorlijk gekleurde en cynische blik naar wat er om hem heen gebeurde. Maar juist dat maakt zijn werk interessant. We zien de zeventiende-eeuwse politiek door de ogen van iemand die er zelf middenin zat.
De zes delen van Saken van Staet en Oorlogh zijn nu dankzij OCR (automatische herkenning van de tekst op de scans) digitaal doorzoekbaar, samen met Aitzema’s Verhaal van de Nederlandsche Vreede-Handeling en de Herstelde Leeuw.
Geschiedschrijver, diplomaat, informant en spion
Lieuwe van Aitzema werd in 1600 geboren in Dokkum. Hij studeerde rechten in Franeker en Orléans en vestigde zich vervolgens in Den Haag. Vanaf 1629 was hij resident van de Hanzesteden. In die functie verkeerde hij in de Haagse politieke en diplomatieke wereld en onderhield hij contacten met politici en diplomaten uit binnen- en buitenland.
naar eenschilderij van Jan de Baen, Rijksmuseum.
Maar Aitzema handelde ook in politieke informatie. Tegen betaling leverde hij berichten en documenten aan buitenlandse regeringen. Tijdens de Eerste Engelse Oorlog correspondeerde hij in het geheim met John Thurloe, de machtige staatssecretaris van Oliver Cromwell, die hij op de hoogte hield van wat er in de Republiek gebeurde. Ook later bleef hij buitenlandse mogendheden van informatie voorzien. Zijn klerken en contacten bezorgden hem stukken en berichten die lang niet voor iedereen toegankelijk waren.
Je zou hem daarom ook wel een spion kunnen noemen. Het ging in ieder geval om gevoelige zaken. Na zijn dood werden enkele van zijn voormalige klerken vervolgd wegens het verkopen van geheime staatsstukken aan buitenlandse mogendheden en werden Aitzema’s papieren in beslag genomen.
Dezelfde man die politieke informatie doorspeelde aan het buitenland, verzamelde ondertussen een enorme hoeveelheid materiaal waarop hij zijn geschiedwerk baseerde. Zijn netwerk van informanten, diplomaten en regenten gaf hem toegang tot stukken die anders misschien nooit in druk waren verschenen.
Een tijdgenoot over zijn eigen wereld
Saken van Staet en Oorlogh is een bijzondere contemporaine bron. Aitzema legde gebeurtenissen vast terwijl de hoofdpersonen nog leefden en veel politieke conflicten nog volop gaande waren. Bovendien nam hij honderden brieven, resoluties, verdragen, memories en andere staatsstukken geheel of gedeeltelijk in zijn boeken op. Voor de onderzoeker zit de waarde juist in die combinatie: Aitzema geeft niet alleen documenten door, maar laat ook zien hoe iemand die midden in het zeventiende-eeuwse politieke bedrijf stond naar gebeurtenissen, personen en conflicten keek. Wie wil weten wat er in Den Haag werd besproken over Engeland, Frankrijk, Münster of Zweden, hoe diplomatieke onderhandelingen verliepen of hoe tijdgenoten naar een politieke crisis keken, komt al snel bij Aitzema terecht.
Toch zijn het niet alleen de grote politieke vraagstukken die zijn boeken aantrekkelijk maken. Tussen al die officiële documenten staan dramatische, vreemde en soms ronduit lugubere verhalen. Zo beschrijft Aitzema in 1637 de verschrikkelijke hongersnood in delen van het Duitse Rijk tijdens de Dertigjarige Oorlog. Mensen aten honden, katten en paarden en hij vermeldt zelfs gevallen van kannibalisme en grafschending waarbij lijken uit de graven werden gehaald om het vlees af te snijden. Op precies dezelfde bladzijdes beschrijft Aitzema de rijkdom in Holland, waar burgers zich in hetzelfde jaar overgaven aan de Tulpengekte, waarbij mensen uit alle lagen van de bevolking zich op de handel in tulpenbollen stortten en prijzen in korte tijd tot enorme hoogte stegen.
In 1647 volgt hij de laatste uren van stadhouder Frederik Hendrik. Predikant Goethals beschrijft hoe hij bij het bed van de stervende prins zat, zijn pols voelde en hem uiteindelijk de ogen en mond sloot. Zelfs bij de begrafenis ging de internationale politiek verder: de Russische gezanten kregen ruzie over hun plaats in de rouwstoet en bekeken de plechtigheid uiteindelijk vanuit een kamer bij de Doelen.
Twee jaar later beschrijft Aitzema de executie van de Engelse koning Karel I bij Whitehall. En in 1650 volgt de plotselinge dood van de slechts 24-jarige Willem II aan de pokken. De artsen openden zijn lichaam en Aitzema noteerde ook hun bevindingen.
Aitzema en Johan de Witt
Voor de geschiedenis van Johan de Witt is Aitzema een bijzonder belangrijke bron. Zijn werk volgt vrijwel de gehele periode waarin De Witt raadpensionaris was, vanaf zijn aantreden in 1653 tot Aitzema’s dood in 1669. Maar Aitzema schreef niet alleen óver De Witt. De twee hadden ook rechtstreeks en veelvuldig contact en er is een uitgebreide correspondentie tussen hen bewaard gebleven, weliswaar eenzijdig: 77 brieven van Aitzema aan De Witt.
Dat maakt Aitzema voor onderzoek naar De Witt extra interessant. Hij stond rechtstreeks in verbinding met de raadpensionaris. De Witt verschafte hem bovendien staatsstukken die Aitzema voor zijn geschiedwerk (en elders) kon gebruiken. Terwijl Aitzema met Johan de Witt correspondeerde en via hem toegang kreeg tot politieke informatie en documenten, onderhield hij tegelijkertijd geheime contacten met het buitenland. Dezelfde nabijheid tot de macht die hem tot een waardevolle informant maakte, stelde hem dus ook in staat zijn uitzonderlijk gedetailleerde geschiedenis te schrijven.
In Saken van Staet en Oorlogh zijn de grote politieke kwesties uit De Witts raadpensionarisschap uitvoerig terug te vinden. De Akte van Seclusie van 1654, de Engels-Nederlandse oorlogen, het Eeuwig Edict van 1667 en de Triple Alliantie van 1668 komen allemaal aan bod, dikwijls met de bijbehorende officiële stukken.
Aitzema keek daarbij kritisch naar het Haagse politieke bedrijf. Hij had oog voor politieke manoeuvres, persoonlijke belangen en machtsvorming. Dat maakt zijn oordeel gekleurd, maar wel heel interessant. Naast de officiële documenten krijgen we het perspectief van een zeer goed geïnformeerde tijdgenoot die de hoofdrolspelers persoonlijk kende en met hen correspondeerde.
Het Rampjaar en de ondergang van de gebroeders De Witt heeft hij niet meer meegemaakt. Aitzema overleed in februari 1669 in Den Haag.
Acht boeken tegelijk doorzoeken
De omvang van Aitzema’s werk is enorm. Saken van Staet en Oorlogh alleen al bestaat in de grote folio-uitgave uit zes delen en duizenden pagina’s. Daar komen het Verhaal van de Nederlandsche Vreede-Handeling en de Herstelde Leeuw nog bij.
Daarom zijn deze acht werken nu bij elkaar gebracht in één digitale viewer. De oorspronkelijke scans kunnen per werk worden bekeken, maar dankzij automatische tekstherkenning kan ook door alle delen tegelijk worden gezocht, rekening houdend met de nodige leesfouten. De eigentijdse registers en margeteksten zijn eveneens digitaal toegankelijk. Dat maakt het bijvoorbeeld mogelijk om in één keer te zoeken naar Johan de Witt, Frederik Hendrik, Engeland, Suriname, Münster of een minder bekende diplomaat, plaats of gebeurtenis, of combinaties daarvan.
Helemaal eenvoudig wordt het zoeken daarmee overigens niet. Wie Aitzema doorzoekt, moet enigszins rekening houden met zeventiende-eeuws taalgebruik en historische spelling: een moderne zoekterm levert lang niet altijd alle relevante passages op. De begrippen in de marge en de oorspronkelijke registers kunnen daarbij juist goede aanknopingspunten bieden en helpen om andere zoektermen te vinden. De gedigitaliseerde tekst is zeker niet foutloos. De zeventiende-eeuwse druk, de historische spelling, de lange ſ (die in moderne letters als s wordt weergegeven), en pagina’s met meerdere kolommen leveren vaak verkeerde lezingen op. Sommige scans zijn bovendien moeilijk leesbaar. Ze kunnen worden vergroot, maar vaak is het handiger om op de knop ‘OCR’ te klikken: dan verschijnt de automatisch herkende tekst in een beter leesbare vorm.
De mogelijkheid om duizenden pagina’s tegelijk te doorzoeken verandert de manier waarop Aitzema gebruikt kan worden. Niet alleen de bekende staatsstukken, maar juist ook kleine berichten, terloopse opmerkingen en onverwachte verhalen worden zo veel gemakkelijker vindbaar.