In de periode van 1645 tot en met 1647 maakten Johan en Cornelis de Witt een educatieve reis door Frankrijk en Engeland. In de 17e eeuw was de zogenaamde grand tour een belangrijk onderdeel van de opvoeding van jonge mannen uit de hogere kringen. Tijdens deze reis deden zij culturele kennis op, bestudeerden zij politieke structuren en verbeterden zij hun sociale vaardigheden – een belangrijke voorbereiding op hun toekomstige leiderschapsrollen, zo ook die van Johan en Cornelis de Witt.
Reisjournaal en kasboek
Hoe weten we zoveel over hun reis? Dat is te danken aan het goed bewaard gebleven reisjournaal en het kasboek dat Johan de Witt bijhield. In het journaal hield hij zijn ervaringen bij en bracht hij verslag uit aan zijn vader. Het kasboek biedt een gedetailleerd inzicht in de praktische kant van de Grand Tour.
Bijna een derde van de uitgaven ging naar onderdak, maaltijden en proviand. Reiskosten waren een andere grote post: de broers huurden regelmatig paarden, betaalden schippers en maakten gebruik van vrachtdiensten om tussen steden en regio’s te reizen. Om zich als voorname jongemannen te presenteren, besteedden ze veel geld aan luxe kleding, waaronder hoeden met veren, knopen, linten, kousen, handschoenen, mantels, brillen, pruiken en laarzen.
Daarnaast kochten ze stoffen als kant, wol en zijde. Ook betaalden ze voor verschillende diensten, zoals lonen voor bedienden, wasvrouwen, privéleraren en medische zorg. Onderwijs was een belangrijk aspect van de reis, wat terug te zien is in uitgaven voor colleges, dans-, rij- en schermlessen, en universiteitskosten. Vermaak speelde eveneens een rol: het kasboek vermeldt betalingen voor spellen op het malieveld, theaterbezoeken en optredens van ‘de comedianten’. Het kasboek onthult ook hun goede daden: onderweg gaven ze regelmatig aalmoezen aan de armen.
Boeken
Hoewel boeken een bescheiden kostenpost waren, kochten de broers werken op het gebied van reizen, literatuur, filosofie en wetenschap. Welke lectuur heeft Johan zoal in zijn kasboek genoteerd, wat lazen ze onderweg? Een greep uit de meest bekende (en identificeerbare) titels:
Reisgidsen
- Le voyage de France, dressé pour la commodité des François et étrangers – Gilbert Saulnier du Verdier (1639): 15 stuivers.
Literatuur, satire en theater
- Sueños y discursos – Francisco de Quevedo (1627): 5 stuivers.
- La Vraie Histoire comique de Francion – Charles Sorel (1632): 1 gulden en 8 stuivers.
- Don Quixote de la Manche – Miguel de Cervantes (1614): 1 gulden en 5 stuivers.
- Diverse toneelstukken – Pierre Corneille: 6 gulden en 10 stuivers.
- L’Orasie – François Eudes de Mézeray (1646): 3 gulden.
- Saturae – Juvenalis (98-128 na Christus): 13 stuivers.
Filosofie en wetenschap
- L’Algèbre – Jacques Pelletier du Mans (1554): 10 stuivers.
- Meditationes de Prima Philosophia – René Descartes (1641): 1 gulden en 10 stuivers.
- Principia Philosophiae – René Descartes (1644): 9 gulden.
De boekkeuze toont een evenwicht tussen ontspanning, intellectuele vorming en wetenschappelijke kennis. Toen de broers in de zomer van 1647 terugkeerden naar Dordrecht, stonden ze pas aan het begin van hun volwassen leven, zonder bestuurlijke ervaring. Ze namen een schat aan kennis en ervaring mee terug: niet alleen over politiek en diplomatie, maar ook over cultuur, kunst en wetenschap. Wat Johan de Witt toen nog niet wist, was dat hij al snel zou uitgroeien tot raadpensionaris en de Republiek zou leiden in tijden van voorspoed en crisis. De grand tour was voor hem niet zomaar een reis, maar een intellectuele en culturele vorming die de basis legde voor die bijzondere toekomst.
Ineke Huysman, 17 maart 2025
Omroep Max heeft in samenwerking met het Huygens Instituut/NL-Lab een zesdelige documentaire gemaakt, waarin Huub Stapel de reis van de gebroeders De Witt tijdens hun Grand Tour volgt. Ook de tentoonstelling De Wereld van De Witt in het Dordrechts Museum besteedt aandacht aan deze bijzondere reis.