Johan de Witt kennen we vooral als raadpensionaris van Holland, een scherpzinnig politicus en de drijvende kracht achter de Republiek in de tweede helft van de 17e eeuw. Maar achter het politieke boegbeeld zat ook een echtgenoot en vader. Zijn huwelijk met Wendela Bicker wordt vaak afgedaan als een strategische zet: een verbintenis tussen Hollands machtigste politicus en een telg uit een van de rijkste Amsterdamse regentenfamilies. Maar klopt dat beeld wel? Wendela wordt vaak neergezet als een volgzame vrouw zonder veel invloed, maar nieuw onderzoek laat een ander beeld zien. Lydia Boer schreef haar bachelorscriptie over dit huwelijk en onderzocht op basis van brieven en archiefstukken hoe politiek het huwelijk van Johan en Wendela eigenlijk was. Haar scriptie, Het huwelijk tussen Johan de Witt en Wendela Bicker: een politieke aangelegenheid?, werd bekroond met de Johan de Witt Aanmoedigingsprijs voor de beste bachelorscriptie. Haar onderzoek werpt nieuw licht op een huwelijk dat vaak te eenzijdig is geïnterpreteerd.
Als raadpensionaris had Johan de Witt veel te winnen bij een gunstig huwelijk. In regentenkringen werd doorgaans binnen de eigen sociale klasse getrouwd, waarbij status en politieke belangen een grote rol speelden. Toch was Johan niet uitsluitend op zoek naar een strategische keuze. Voordat hij Wendela ontmoette, toonde hij interesse in vrouwen uit adellijke kringen, zoals Sophia Margaretha van Nassau-Siegen en Anna Trajectina van Brederode, wat opmerkelijk is voor iemand uit een regentenfamilie. Uiteindelijk stuurde zijn familie hem richting Amsterdam, waar een huwelijk met een invloedrijke familie als de Bickers zijn positie kon versterken. Overigens was de Bickerfamilie niet de eerste keus van de familie van de raadpensionaris; zijn vader wees hem eerder op de dochter van de Amsterdamse burgemeester, Margaretha Tulp.
Johan en Wendela ontmoetten elkaar waarschijnlijk in Beverwijk, waar haar familie een buitenverblijf had. Kort daarna begon hij haar te bezoeken in Amsterdam. Wendela liet hem wachten: pas na twee maanden gaf ze toestemming om haar te schrijven. Ze was tien jaar jonger dan Johan en wilde zich kennelijk niet zomaar aan de eerste de beste binden. Ook haar moeder Agneta was voorzichtig. Als weduwe van een Amsterdamse burgemeester moest zij het familievermogen beschermen en liet daarom notarieel vastleggen dat Johan slechts 4.000 gulden van Wendela’s bruidsschat mocht houden als zij kinderloos zou overlijden.
Op 16 februari 1655 werd het huwelijk tussen Johan en Wendela voltrokken in het huis van de familie Bicker aan de Keizersgracht. De stad Amsterdam had kort daarvoor een keur uitgevaardigd die het aantal bruiloftsgasten beperkte tot vijftig, een regel waar Johan en Wendela zich aan hielden. Naast politieke voordelen bracht het huwelijk ook financiële zekerheid. Wendela’s bruidsschat bedroeg 50.000 gulden, een enorm bedrag in die tijd. Johan, die als jonge raadpensionaris niet schatrijk was, kreeg zo toegang tot een van de meest vermogende families van de Republiek. Maar de brieven die hij Wendela schreef, laten zien dat het huwelijk voor hem meer was dan een verstandshuwelijk of financieel gunstig huwelijk. Hij sprak over zijn ‘onverduldich verlangen’ naar hun huwelijk, wat ongebruikelijk is voor een politicus met een doorgaans zakelijke toon.
Hoewel Johan en Wendela een hechte band hadden, was hun huwelijk ook een politieke alliantie. Door zich aan de familie Bicker te verbinden, kreeg Johan een betere positie binnen de Amsterdamse regentenkringen. Amsterdam had een sterke stem in de Staten van Holland, en goede relaties met de stad waren cruciaal voor zijn beleid. Zijn schoonfamilie profiteerde op haar beurt van Johans invloed: zijn zwager Jean Deutz en zijn neven Andries en Pieter de Graeff, beiden burgemeester van Amsterdam, klopten regelmatig bij hem aan voor advies. Johan zelf erkende het belang van Amsterdam. In een brief aan zijn oom Cornelis de Graeff schreef hij dat hij bij alle belangrijke politieke beslissingen ‘altijd zijn oog op Amsterdam zou houden’. Tegelijkertijd stelde hij duidelijke grenzen: Amsterdam was belangrijk, maar de Staten van Holland gingen voor.
Een gezin in Den Haag
Na hun huwelijk vestigden Johan en Wendela zich in Den Haag, waar Wendela het huishouden organiseerde. Ze werd vaak neergezet als een volgzame huisvrouw, maar haar boedelinventaris laat iets anders zien. Ze hield nauwkeurig bij welke bezittingen ze inbracht en welke aankopen er in de loop der jaren werden gedaan. Dat was geen onbelangrijke taak: als echtgenote van de raadpensionaris ontving ze regelmatig belangrijke gasten.
Johan en Wendela kregen samen acht kinderen, van wie er drie op jonge leeftijd overleden. Hun oudste dochter, Anna, werd geboren in 1655. Daarna volgden Agneta (1658) en Catherina (1659). Johan hechtte veel waarde aan zijn gezin en vond het bekrompen als familieleden alleen belang hechtten aan mannelijke erfgenamen. Zo merkte hij op dat zijn zwager Jean Deutz liever peetvader wilde worden van een jongen dan van een meisje, iets wat Johan met enige ergernis registreerde. Uiteindelijk kregen Johan en Wendela ook twee zoons, Johan jr. en Jacob, die beiden de volwassen leeftijd bereikten. Johan was een betrokken vader en hield in zijn brieven contact over het welzijn van zijn kinderen.
Een sterke vrouw in de schaduw
Wendela overleed in 1668, op slechts 32-jarige leeftijd, na een kort ziekbed. Ze maakte de moord op Johan en Cornelis in 1672 niet meer mee. Had ze langer geleefd, dan had ze misschien net als Maria van Berckel, de vrouw van Johans broer Cornelis, een rol kunnen spelen in het veiligstellen van de erfenis en reputatie van haar man. Omdat ze al vroeg overleed, bleef haar invloed grotendeels onzichtbaar in de geschiedschrijving.
Het huwelijk van Johan de Witt en Wendela Bicker laat zien hoe politiek en persoonlijke relaties in de 17e eeuw nauw met elkaar verweven waren. Hoewel de verbintenis onmiskenbaar strategische voordelen had, laten brieven en documenten zien dat er ook sprake was van oprechte genegenheid. In de historiografie wordt Wendela vaak afgeschilderd als een passieve echtgenote zonder politieke invloed, zonder aandacht voor haar rol. Dit doet geen recht aan haar positie als vrouw van de raadpensionaris, die niet alleen het huishouden bestuurde, maar ook een representatieve rol vervulde als echtgenote van een van de belangrijkste politieke figuren van de Republiek. Ze ontving hooggeplaatste gasten, zorgde voor een verzorgd en goed georganiseerd huishouden en droeg zo bij aan het aanzien van Johan de Witt. Daarnaast beheerde ze nauwgezet hun bezittingen en was zij zijn vertrouweling in familiezaken. Hun huwelijk was dan ook niet slechts een politiek verstandshuwelijk, maar ook een persoonlijke en hechte verbintenis.
Lydia Boer, 12 september 2025
In de tentoonstelling De Wereld van Johan de Witt in het Dordrechts Museum krijgt Wendela Bicker een prominente plaats. Ook in de gelijknamige publicatie, die gelijktijdig is verschenen, is een apart hoofdstuk aan haar gewijd.