Op 11 juli 1657 stuurt Maria van der Meer uit Dordrecht een vat wijn naar haar neef Johan de Witt in Den Haag. ‘Hiernevens gaet het oxhooft Tosane volgens U.Ed. begeeren’, schrijft ze hem. Het oxhoofd bevat ongeveer 225 liter Franse wijn en kost 45 gulden. Maria verzekert haar neef dat het uitstekende wijn is. Ze hoopt dat hij tevreden zal zijn en ook in de toekomst bij haar wil bestellen.1
Raadpensionaris Johan de Witt was een liefhebber van goede wijn. De vele bestellingen in zijn correspondentie laten zien dat hij precies wist wat hij wilde hebben. Hij vertrouwde daarbij meestal op familieleden die toegang hadden tot de wijnhandel in Dordrecht en Amsterdam. Die moesten de wijn voor hem uitzoeken, bij voorkeur eerst proeven en vervolgens laten bezorgen. De kosten werden altijd nauwkeurig verantwoord.
Grand tour
Mogelijk had Johan zijn voorliefde voor Franse wijn ontwikkeld tijdens de grand tour die hij van oktober 1645 tot juli 1647 samen met zijn broer Cornelis maakte. De broers reisden door Frankrijk, Zwitserland en Engeland en bezochten onderweg talrijke steden, kastelen, kerken en universiteiten. In het voorjaar van 1646 trokken ze via Nantes en La Rochelle naar Bordeaux, waar zij van 6 tot 14 april verbleven. Ze bezochten de stad, woonden op 11 april een protestantse kerkdienst bij buiten de stadsmuren en verzilverden een wissel van 300 gulden.

Tijdens hun reis deden ze ook Cognac en het nabijgelegen Jarnac aan, waar toen al brandewijn werd geproduceerd, de voorloper van de huidige cognac. Nederlandse handelaren speelden een belangrijke rol bij de ontwikkeling van deze drank.2 Johan hield tijdens de reis een kasboek bij waarin hij nauwkeurig de uitgaven noteerde. Voor hun verblijf in Bordeaux schreef hij 63 gulden op, in Cognac 18 gulden en 13 stuivers en in Jarnac 7 gulden. Hoeveel daarvan aan wijn of brandewijn werd besteed, vermeldt hij niet. Een expliciete uitgave voor wijn vinden we tijdens het laatste deel van de reis. In Calais, vlak voor de overtocht naar Engeland in juni 1647, betaalden de broers 1 gulden en 10 stuivers voor ‘wijn ende broot’.
Wijn uit Dordrecht
Toen hij als raadpensionaris in Den Haag woonde, wendde Johan zich vooral tot zijn geboortestad Dordrecht voor wijnbestellingen. De stad was al eeuwenlang een belangrijk centrum van de wijnhandel. Dankzij het stapelrecht, dat vanaf 1299 geleidelijk werd uitgebreid, moesten veel wijnen die via de rivieren werden aangevoerd daar worden gelost en opgeslagen voordat ze verder werden verhandeld.3
Op 22 december 1653 vroeg Johan zijn vader Jacob om een oxhoofd Franse wijn en een aam (in Dordrecht ongeveer 200 liter, in Amsterdam ongeveer 154 liter) Rijnse of Moezelwijn in te kopen. Hij had nieuwe voorraad nodig en vond dat de wijn in Den Haag ‘niet soo goedt ende tot soo civilen pryse’ verkrijgbaar was. Op 29 december kon hij zijn vader berichten dat de Franse wijn goed was aangekomen. De Rijnse wijn liet kennelijk nog op zich wachten. Johan vroeg daarom voorlopig een kleiner vaatje van twintig à dertig stopen (ongeveer 50 tot 70 liter) te sturen, totdat de wijn van de nieuwe oogst voldoende helder en drinkbaar was.

Ook begin 1657 deed Johan voor zijn wijnbestellingen nog een beroep op zijn vader. Toen Jacob in mei van dat jaar bij Johan en Wendela in Den Haag kwam wonen, kon Johan voor wijn uit Dordrecht onder meer terecht bij zijn broer Cornelis. Over diens bemoeienissen met de wijnhandel en de problemen van een Dordtse wijnleverancier schreef Stan Bussen eerder het blog ‘Johan en Cornelis de Witt en de wijnverkoper’.
Tossaanse wijn
Een van de Franse wijnen die Johan bijzonder op prijs stelde, was Tosane, ook geschreven als Tosanen, Tossane, Toussane of Tossaense. Deze wijn was al in de eerste helft van de zeventiende eeuw bekend in de Republiek. Henriette de Bruyn Kops heeft de handel in Franse wijn en brandewijn met de Republiek uitgebreid onderzocht. Al in 1609 werd Tossaanse wijn vermeld op de Amsterdamse prijslijsten, waarop kooplieden de marktprijzen van verschillende handelsproducten konden vinden. Het ging hier niet om wijn uit Toscane, maar om wijn uit Tursan, een wijnstreek in het huidige departement Landes, in het zuidwesten van Frankrijk.4
De zeventiende eeuw was een bloeiperiode voor de wijnhandel vanuit Tursan. Grote hoeveelheden wijn werden over de rivier de Adour naar Bayonne vervoerd, waar vandaan ze onder meer naar de Republiek werden verscheept.5 Tossaanse wijn behoorde tot de duurdere Franse wijnen. In de eerste helft van de zeventiende eeuw kostte hij op de Amsterdamse markt ongeveer 144 tot 168 gulden per ton. Een ton was een inhoudsmaat van ongeveer 900 liter, gelijk aan vier oxhoofden. Omgerekend kwam dat neer op 36 tot 42 gulden per oxhoofd, minstens zestig procent meer dan gewone Bordeauxwijn.6 Dat ligt niet ver van de 45 gulden die Johan in 1657 voor een oxhoofd Tosane betaalde, al gaat het om prijzen uit verschillende perioden en handelsomstandigheden. Al in 1651 beschreef de Franse geograaf Pierre Duval de wijnen uit Tursan als bijzonder verfijnd. Er werden zowel witte als lichtrode wijnen geproduceerd. Welke van deze twee soorten Johan de Witt dronk, weten we niet.7

In Tursan, tussen Dax en Mont-de-Marsan, wordt nog altijd rode, witte en roséwijn geproduceerd. Sinds 2011 heeft de streek de beschermde herkomstbenaming AOC. Voor de witte wijn gebruikt men onder meer Baroque en Gros Manseng. De witte Tursanwijnen zijn doorgaans fris, met bloemige aroma’s en citrustonen. Vroeger was ook de witte druif Claverie belangrijk, maar door zijn gevoeligheid voor plantenziekten verdween deze vrijwel geheel. In 1958 werd nog 213 hectare Claverie verbouwd, in 2018 was daarvan in heel Frankrijk slechts 3,8 hectare over. De druif wordt nog altijd gebruikt voor witte Tursanwijn.8
Ook in latere jaren blijkt Johan Tossaanse wijn te hebben besteld. Op 22 mei 1669 vroeg hij zijn zwager Jean Deutz in Amsterdam om drie oxhoofden van deze wijn te laten komen. Twee oxhoofden waren bestemd voor zijn eigen huishouden in Den Haag. Het derde moest naar zijn zwager Gerard Bicker van Swieten, die de wijn op zijn buitenplaats bij Zoeterwoude zou ontvangen. Dat oxhoofd moest over twee kleinere vaatjes worden verdeeld. Begin juni kwamen de vaten aan. Johan en zijn zwager wilden de wijn eerst proeven voordat zij eventueel meer zouden bestellen. In augustus bleek ook een andere zwager belangstelling te hebben: Jacob van Beveren, heer van Swijndrecht, de man van zijn zus Johanna, die in Dordrecht woonde. Hij had de wijn geproefd en vond hem ‘naer sijn appetijt, van goede smaeck’. Johan vroeg Deutz daarom nog een oxhoofd naar Dordrecht te sturen, bij voorkeur een vat met wat minder sterke wijn.

De rekening volgde pas in oktober. Het oxhoofd voor Van Beveren kostte inclusief onkosten 33 gulden en 2 stuivers. Johan had het bedrag alvast aan Deutz vergoed en liet zijn zwager weten dat deze hem bij een volgend bezoek aan Den Haag kon terugbetalen. Van Beveren stuurde het geld echter vrijwel onmiddellijk op, waarop Johan zijn zus Johanna antwoordde dat dit helemaal niet nodig was geweest. Ze hadden het ook bij een volgende ontmoeting kunnen verrekenen.
Representatie
Ook zijn broer Cornelis werd geregeld ingeschakeld bij het uitzoeken van wijn. Op 8 februari 1658 vroeg Johan hem alvast goede Moezelwijn te proeven en te reserveren. Door de aanhoudende vorst waren de rivieren nog onbevaarbaar en Johan vreesde dat de beste wijn intussen verkocht of met andere wijn vermengd zou worden. Cornelis moest één aam reserveren, of twee als de wijn uitzonderlijk goed was: ‘ende daervan tegens ’t open waeter een aem, ofte soo U.Ed. deselve extraordinair goedt acht twee aemen te bespreecken.’ Zodra de rivieren weer bevaarbaar waren, kon hij de wijn met de rekening naar Den Haag sturen.
Bij goede wijn hoorde passend glaswerk. In april 1664 liet Johan via Jacobus Focanus in Den Bosch ‘cierlijcke wijnglaesen’ bestellen. Focanus zocht glazen uit die volgens hem nauwelijks onderdeden voor Venetiaans glas. Begin mei arriveerden de eerste proefexemplaren in Den Haag, met daarbij ook enkele bierglazen die Johan helemaal niet had besteld. Over deze bestelling schreef Eline Beumer eerder het blog ‘Een goed glas wijn’.9

In de boedelinventaris die Johans vrouw Wendela Bicker op 22 augustus 1664 opstelde en later aanvulde, komen glazen voor. Onder de rubriek ‘alderhande aertwerck en glase en messen’ noteerde ze ‘glasen en kuelse potten en andere kleijnighheijt’, die ze samen op 90 gulden en 11 stuivers waardeerde. Welke soorten glazen het precies waren, vermeldde ze niet. Wel bezat Wendela een wijnkan die ze van haar moeder had geërfd. Ze noteerde deze op 23 september 1664 in de inventaris en schatte de waarde op 1 gulden en 5 stuivers.10
Ook bij bijzondere gelegenheden moest er voldoende wijn beschikbaar zijn. Op 10 januari 1655, toen Johan zijn huwelijk met Wendela Bicker voorbereidde, vroeg hij zijn aanstaande zwager Jean Deutz om advies over de Amsterdamse gebruiken. Hij wilde onder meer weten wat er vooraf moest worden geregeld aan wijn, suiker en hypocras. Hypocras was een gekruide en gezoete wijn die traditioneel bij bruiloften werd geschonken. Voor de huwelijksviering op 16 februari waren tientallen familieleden en vrienden uitgenodigd.11
Hoeveel wijn er jaarlijks in het huishouden van Johan en Wendela omging, valt uit de bewaard gebleven brieven niet precies vast te stellen. De bestellingen waren in ieder geval aanzienlijk. Alleen al in 1669 liet Johan twee oxhoofden Tossaanse wijn naar Den Haag brengen, samen ongeveer 450 liter. Ook in andere jaren bestelde Johan grote hoeveelheden wijn. Mogelijk ging er jaarlijks zo’n duizend liter doorheen, al valt dat niet met zekerheid vast te stellen. Die wijn was natuurlijk niet alleen voor Johan en Wendela bestemd. Ze ontvingen geregeld familie en vrienden, maar ook regenten, diplomaten en andere bezoekers. Gastvrijheid hoorde daar vanzelfsprekend bij12
Noten
- Marianne Eekhout, ‘Okshoofden en overspel in Dordrecht. Maria van der Meer aan Johan de Witt: 11 juli 1657’, in: Vrouwen rondom Johan de Witt, 109–116. ↩
- Henriette de Bruyn Kops, A Spirited Exchange: The Wine and Brandy Trade between France and the Dutch Republic in Its Atlantic Framework, 1600–1650 (Leiden/Boston 2007); Francis Brumont, ‘Aux origines de la production des eaux-de-vie d’Armagnac’ (2014), 325–339, over de ontwikkeling en handel in Franse brandewijn. ↩
- A. Ruempol, ‘Dordrecht en de wijnhandel’, in: P.N.Hj. Domela Nieuwenhuis e.a., Flonkering van de wijn. Dordrecht 1300–1800 (Dordrecht 1967), 7–11, aldaar 7. ↩
- De Bruyn Kops, A Spirited Exchange, 179; Brumont, ‘Aux origines’, 331. Brumont verbindt de Amsterdamse handelsnaam ‘tosanen’ met wijn uit Tursan. ↩
- Francis Brumont, ‘Bayonne et le commerce des vins de Chalosse et Tursan aux XVIe et XVIIe siècles’, Bulletin de la Société de Borda 444 (1997), 25–50; Vincent Lagardère, Commerce fluvial sur l’Adour du XVIIe au XVIIIe siècle (2016). ↩
- De Bruyn Kops, A Spirited Exchange, 179. De genoemde prijzen zijn Amsterdamse handelsprijzen uit de vroege zeventiende eeuw en niet rechtstreeks vergelijkbaar met Johans aankoop in 1657. ↩
- Pierre Duval, Description de l’Evesché d’Aire en Gascogne (1651), hoofdstuk ‘De l’Archiprestré de Theursan’, waarin hij spreekt van ‘vins bien delicats, tant blancs que clairets’. ↩
- Frans ministerie van Landbouw, Cahier des charges de l’AOC Tursan (2016), over de geschiedenis en druivenrassen; ‘Claverie – cépage blanc: origine, utilisation, particularités’, Guide Hachette des Vins (2021), voor de arealen van 1958 en 2018. ↩
- Eline Beumer, ‘Een goed glas wijn’, 13 februari 2020, met verwijzingen naar de brieven van Johan de Witt en Jacobus Focanus uit april en mei 1664. ↩
- Stadsarchief Amsterdam, archief familie De Graeff (76), inv.nr. 610, portefeuille 3, boedelinventaris Johan de Witt en Wendela Bicker, blz. 106 en 173. Transcriptie Lydia Boer. ↩
- N. Japikse, ‘Johan de Witt in de eerste jaren van zijn staatkundige loopbaan’, Onze Eeuw 7 (1907), 269 e.v., aldaar 289–290. Over hypocras als ‘bruidstranen’ zie ook G.D.J. Schotel, Het Oud-Hollandsch Huisgezin der 17e eeuw, 242. ↩
- Japikse, ‘Johan de Witt in de eerste jaren van zijn staatkundige loopbaan’, 285–286, over het huishouden, de gastvrijheid en de representatie van de raadpensionaris. ↩

