In aansluiting op de Omroep Max-documentaire over de Grand Tour van de gebroeders Johan en Cornelis de Witt die zij als jongemannen ondernamen, volgt het Johan de Witt team gedeeltes van de reis die niet in de documentaire zijn opgenomen. De eerste ‘petit tour’ voerde ons door Bretagne en Normandië. Tijdens onze tweede ‘petit tour’ – een vijfdaagse reis van 1 t/m 5 mei 2025 – reconstrueren we in drie afleveringen de route die de broers aflegden van Marseille via Toulon naar Aix-en-Provence van 27 juli t/m 9 augustus 1646, met een verslag vol foto’s, video’s, dagboekfragmenten en afbeeldingen. De eerste etappe leidde ons van Marseille naar Toulon, de tweede etappe van Solliès-Ville naar le Sanctuaire de la Sainte Baume, de derde etappe volgt hieronder.
Vanuit ons huisje in Roquevaire rijden we naar het 20 kilometer verderop gelegen Nans-les-Pins, waar Johan en Cornelis de Witt doorheen kwamen de dag na hun verblijf bij het heiligdom van la Sainte Baume.
6 augustus 1646, Nans-les-Pins: Maandagochtend vertrokken we vroeg en kwamen we door Nans-les-Pins.
Nans-les-Pins ligt aan de voet van het Sainte-Baume-massief, op zo’n 400 meter hoogte. De Chapelle des Pénitents Blancs werd in 1623 gebouwd na de vondst van een Mariabeeld op de heuvel. De kapel markeert het begin van de pelgrimsroute naar de grot van Sainte-Baume, waar ook Lodewijk XIV in 1660. De gebroeders De Witt reisden dezelfde weg, maar dan in omgekeerde richting.
Door de stortregen rijden we 12 kilometer verder naar Saint-Maximin-La-Sainte-Baume.
6 augustus 1646: We kwamen vroeg aan in Saint-Maximin-la-Sainte-Baume waar we de maaltijd gebruikten in ‘À la Masse’. We hebben in de basiliek het hoofd van Sint Maria Magdalena gezien, met een verhevenheid boven een oog en op de neus, wat volgens zeggen nog vlees is dat overbleef omdat Jezus haar daar aanraakte na zijn opstanding. Een flesje met steentjes waarin het bloed van Christus opspatte toen hij gekruisigd werd, verzameld door Sint Maria Magdalena. Het graf waarin zij gevonden werd, haar arm en hoofdhaar. Het hoofd van de man wiens ogen Jezus met speeksel insmeerde om hem het zicht weer te geven. Het hoofd van de vrouw die door het aanraken van de zoom van Jezus’ kleed genas van bloedvloeiingen. Enkele beenderen van twee kinderen die door Herodes werden vermoord. De relieken van Sint Maximin en van de 12 discipelen van Christus, en van nog enkele anderen.
Saint-Maximin-la-Sainte-Baume is nog altijd een religieus centrum, dankzij de imposante Basilique Sainte-Marie-Madeleine. Volgens de overlevering zou de plek al in de 3e eeuw verbonden zijn met Sint Maximin, een metgezel van Maria Magdalena en een van de eerste christelijke predikers in de Provence. De huidige gotische basiliek werd echter pas vanaf 1295 gebouwd op initiatief van Karel II van Anjou, nadat op deze plaats het graf van Maria Magdalena zou zijn herontdekt. In de crypte staat haar vergulde reliekschrijn met haar schedel zichtbaar achter glas. Op het voorhoofd is een stukje stof bevestigd dat het punt zou markeren waar Jezus haar na zijn opstanding aanraakte.
De gebroeders De Witt bezochten de basiliek, en zoals uit Johans dagboek blijkt noteerde hij precies welke relieken zij er zagen. Ze betaalden 14 stuivers om ze te mogen bekijken. Wij proberen diezelfde relieken terug te vinden, maar we zien alleen het hoofd van Maria Magdalena. Van het glazen flesje met kleine steentjes, volgens de overlevering opgevangen door Maria Magdalena toen het bloed van Christus erop neerspatte tijdens de kruisiging, is bekend dat het tot in het begin van de 20e eeuw aanwezig was, maar toen gestolen werd en nooit meer is teruggevonden. Aan eten en drinken gaven de broers in Saint-Maximin 2 gulden en 5 stuivers uit, en verder nog 1 gulden en 4 stuivers aan rozenkransen en andere religieuze voorwerpen.
Op zondagochtend wonen we de mis bij in dezelfde basiliek die de broers bezochten. Het blijft ons bezighouden hoeveel belangstelling de protestantse broers hadden voor zulke uitgesproken katholieke plekken – zó zelfs dat ze er religieuze voorwerpen kochten. Tegelijkertijd is die fascinatie goed te begrijpen: het ging om bijbelse figuren en verhalen die ze van jongs af aan kenden en die hun wereldbeeld mede bepaalden. Hier konden ze de bewijzen letterlijk zien. Dichterbij kon je niet komen.
Van Saint-Maximin rijden we 22 kilometer verder naar Rousset
6 augustus 1646, Rousset, Tegen de avond zijn we drie goede mijlen verder gereisd naar een herberg met poststation, genaamd Rousset.
Rousset is een dorp met een lange geschiedenis die teruggaat tot de Romeinse tijd. In de middeleeuwen groeide het uit rondom een kasteel, waarvan nu alleen de fundamenten overgebleven zijn. Het dorp was achtereenvolgens in handen van de Abdij van Saint-Victor, de Tempeliers en de Hospitaalridders. Johan en Cornelis gaven hier 3 gulden uit aan eten en een overnachting, en vermoedelijk haalden en bezorgden ze er ook brieven van en aan familieleden.
Jardins d’Albertas (Bouc Bel Air)
Op weg naar Aix-en-Provence zullen de broers mogelijk les Jardins d’Albertas in Bouc Bel Air zijn gepasseerd. De tuinen dateren uit de jaren 1640 en zijn aangelegd door Henri de Séguiran, een invloedrijk bestuurder in dienst van Richelieu. Met water uit vier bronnen legde hij een geometrische tuin aan met vijvers, fonteinen en beelden – typisch voor de Franse stijl met Italiaanse invloeden. In de 18e eeuw breidde de familie d’Albertas het geheel uit, met terrassen, trappen en een monumentale poort. Een kasteel kwam er nooit, maar de tuinen bleven. Wij nemen er een kijkje.
Daarna keren we terug voor een laatste overnachting in ons huisje. Na een echt Frans ontbijt breekt onze laatste dag aan.
Johan en Cornelis de Witt verbleven in Aix-en-Provence van 7 tot 9 augustus.
7 augustus 1646: Aix-en-Provence: Dinsdagmorgen zijn we naar Aix-en-Provence gereden waar we verbleven ‘À la Mule’. Woensdag bezichtigden we het Palais de Comtes en ook enige kerken, en de stad.
Aix-en-Provence ontleent zijn naam aan het water: Aquae Sextiae, de ‘wateren van Sextius’. Het werd rond 123 v.Chr. gesticht door de Romeinse consul Gaius Sextius Calvinus, die er gebruik maakte van de natuurlijke warmwaterbronnen om een kuuroord te vestigen. Deze bronnen die sindsdien onafgebroken stromen, vormden het hart van de stad. Tot op de dag van vandaag zijn ze in gebruik, onder meer in het moderne Thermes Sextius, gebouwd op Romeinse fundamenten.
Een van de weinige plekken waar je het warme water nog in de open lucht kunt ervaren zonder een spa te bezoeken, is de Fontaine d’Eau Chaude, ook wel bekend als de Fontaine Mousse. Deze fontein, aan het begin van de Cours Mirabeau, wordt gevoed door een thermale bron met water van circa 18°C. Door de constante temperatuur en mineralen is het oppervlak begroeid met een dikke laag mos en kalk, wat de fontein haar karakteristieke, levend-ogende uiterlijk geeft.
Aix-en-Provence was in de 17e eeuw uitgegroeid tot een van de belangrijkste steden van Zuid-Frankrijk, zowel bestuurlijk als juridisch. Als voormalige hoofdstad van de provincie Provence huisvestte de stad er het Parlement de Provence, opgericht in 1501 door koning Lodewijk XII. Dit parlement fungeerde als hoogste gerechtshof en speelde tot aan de Franse Revolutie een centrale rol in het bestuur en de rechtspraak van de regio.
In Aix bezochten de broers het toenmalige Palais des Comtes, waar het parlement was gevestigd. Het gebouw rustte gedeeltelijk op Romeinse fundamenten en torens, waaronder een mausoleum met urnen van koloniale beschermheren, die zich nu in de bibliotheek Méjanes bevinden. Eind 18e eeuw werd het paleis wegens bouwvalligheid gesloopt; op dezelfde plek verrees tussen 1787 en 1831 het huidige Palais de Justice.
De Witt vermeldt een bezoek aan ‘enige kerken’, waarschijnlijk ook doelend op de kathedraal Saint-Sauveur, met haar romaanse, gotische en barokke elementen. In Aix gaven de broers 15 gulden uit aan verblijfskosten. Ook betaalden ze 3 gulden en 14 stuivers aan een schoenmaker. De aankoop van ‘een Juvenalis’ voor 13 stuivers wijst erop dat De Witt de Satiren van de Romeinse dichter Juvenalis heeft aangeschaft.
We bezoeken de kathedraal, vol indrukwekkende kunst. Daarna doen we nog wat laatste inkopen en dan vetrekken we naar het vliegveld van Marseille.
Deze tweede ‘petit tour’ liet ons beseffen hoe intens dit gedeelte van de reis voor de broers geweest moet zijn: de hitte, de lange afstanden, het ruige landschap en overal dat allesoverheersende katholieke decor. We maken snel plannen voor een vervolg, want dit smaakt naar meer!
